ANTALYA’NIN İLK IŞIĞI YOK OLMAK ÜZERE

Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Türkiye’nin farklı kentlerinde başlayan sanayileşme hamlesinin Antalya’daki önemli örneklerinden biri olan tarihi Elektrik Fabrikası, yalnızca bir enerji üretim tesisi değil, aynı zamanda kentin sosyal ve ekonomik dönüşümünün de önemli tanıklarından biri olarak öne çıkıyor.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Antalya’da yaklaşık 30 küçük ölçekli sanayi yapısı inşa edilirken, bunlardan günümüze kısmen ulaşabilen tarihi Elektrik Fabrikası, yerel girişimle hayata geçirilen önemli yapılardan biri oldu.

KENTİ ELEKTRİKLE TANIŞTIRAN GİRİŞİM

Elektrik Fabrikası’nın kuruluş hikâyesi, dönemin kent yaşamı açısından dikkat çekici bir girişimle başladı. O yıllarda Antalya’da geceleri aydınlatma için yağ kandilleri ve gaz lambaları kullanılıyordu. Elektriğin kent yaşamına girmesi ise Antalya’nın modernleşmesinde önemli bir dönüm noktası oluşturdu.

Fabrikanın kurulması için öncülük eden isimlerden biri emekli Halep Defterdarı Tevfik Bey oldu. Tevfik Bey, kentte elektrik üretilecek bir tesis kurulması amacıyla banka hesabı açarak finansman sağlamaya çalıştı.

Kentteki varlıklı kişilerle görüşmek için günler boyunca dükkân dükkân dolaşan Tevfik Bey, elektrik fabrikasının Antalya için taşıdığı önemi anlatarak destek istedi.

Bu girişimlerin sonucunda 3 Nisan 1926 tarihinde Antalya Elektrik Türk Anonim Şirketi kuruldu. Böylece Antalya’nın elektrik üretimi konusunda önemli bir adım atılmış oldu.

Üretilen elektrik başlangıçta kentin tamamına ulaşmasa da özellikle kamu yapılarının ve sokakların aydınlatılmasında kullanılmaya başlandı. Elektriğin günlük yaşama girmesi, dönemin Antalya’sında büyük bir değişim olarak karşılık buldu.

IŞIKLAR CADDESİ’NİN HİKÂYESİ BURADA BAŞLADI

Bugün Antalya’nın en bilinen ve sembolik noktalarından biri olan Işıklar Caddesi’nin adı da kentin elektrikle tanışma dönemine uzanıyor.

Elektrik santralinden sağlanan enerjiyle aydınlatılan ilk bölgeler, tesisin çevresindeki sokaklar oldu. Gece saatlerinde diğer bölgelere göre daha aydınlık olan bu alan, Antalyalılar tarafından zamanla “ışıkların olduğu yer” şeklinde anılmaya başladı.

Halk arasında kullanılan bu ifade zaman içerisinde kalıcı hale gelirken, bölgenin bugünkü Işıklar ismiyle anılmasının da temelini oluşturdu.

Bu yönüyle tarihi Elektrik Fabrikası, yalnızca Antalya’nın enerji tarihinin değil, kentin günlük yaşamında bugün hâlâ kullanılan önemli bir yer adının da geçmişini taşıyor.

TEVFİK BEY’E VEFA: IŞIK SOYADI

Antalya’nın elektrikle buluşmasında önemli rol oynayan Tevfik Bey’in adı da kentin tarihinde yaşatıldı.

Soyadı Kanunu’nun ardından kendisine “Işık” soyadı verilen Tevfik Bey’in adı, santralin hemen yanında bulunan yola da verilerek Tevfik Işık Caddesi ismiyle yaşatıldı.

Böylece Antalya’nın elektrikle tanışmasında önemli rol oynayan kişinin adı hem soyadı hem de kentteki cadde ismiyle geleceğe taşındı.

1975’TE ÜRETİM SONA ERDİ

Yedi Arıklar Bölgesi’nde, deniz seviyesinden yaklaşık 35 metre yükseklikte kurulan hidroelektrik santrali, yıllar boyunca Antalya’nın elektrik ihtiyacının karşılanmasına katkı sağladı.

Ancak zaman içerisinde arıkların yetersiz kalması, yeni santrallerin devreye girmesi ve kentin ulusal elektrik ağına bağlanması, tarihi tesisin işlevini kaybetmesine neden oldu.

Santral 1975 yılında tamamen kapandı.

Üretimin sona ermesinin ardından yapı uzun yıllar atıl durumda kaldı. Kullanılmayan tesis zaman içerisinde bakımsızlığa terk edilirken, yapının içerisinde bulunan makine ve teknik aksamın bir bölümü de çalındı.

RESTORASYON BEKLENTİSİ KARŞILIK BULMADI

Tarihi Elektrik Fabrikası’nın korunmasına yönelik süreç ilerleyen yıllarda çeşitli girişimlerle devam etti. Antalya Koruma Kurulu tarafından tescillenen yapı, kentin önemli endüstri mirası örneklerinden biri olarak koruma altına alındı.

Ancak yapının fiziksel durumu giderek daha fazla bozuldu.

Güvenlik gerekçesiyle 2011 yılında tarihi yapının çatısı tamamen kaldırıldı. Bir yıl sonra, 2012’de Muratpaşa Belediyesi tarafından yapının rölövesi hazırlandı.

Restorasyon için proje hazırlanmasına rağmen uygulama aşamasına geçilemedi.

2017 yılında valilik nezdinde restorasyon protokolü imzalandığı açıklanmasına karşın, aradan geçen yıllarda tarihi yapının ayağa kaldırılması yönünde beklenen sonuç alınamadı.

KENTİN SANAYİ MİRASININ SON TANIKLARINDAN

Bugün tarihi Elektrik Fabrikası, Antalya’nın geçmişteki sanayileşme ve modernleşme sürecinden günümüze ulaşan önemli yapılardan biri olarak ayakta kalmaya çalışıyor.

Bir dönem Antalya gecelerini aydınlatan, kentin sokaklarını modern elektrik sistemiyle buluşturan ve bugün Işıklar Caddesi olarak bilinen bölgenin isim hikâyesine kaynaklık eden yapı, şimdi kendi geleceği açısından karanlık bir süreç yaşıyor.

Uygulanamayan restorasyon projeleri, yıllar süren bakımsızlık ve doğal yıpranma nedeniyle tarihi yapı her geçen gün daha fazla zarar görüyor.

Antalya’nın kent hafızasında özel bir yere sahip olan Elektrik Fabrikası’nın korunması, yalnızca eski bir yapının yaşatılması anlamına gelmiyor. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Antalya’nın modernleşme yolculuğuna ışık tutan bir dönemin izlerinin geleceğe aktarılması anlamına geliyor.

Bugün kentin merkezinde sessizce varlığını sürdüren tarihi Elektrik Fabrikası, geçmişte Antalya’ya ışık veren bir yapı olarak yeniden korunacağı günü bekliyor.