NASA’DAN EVRENİN GİZLİ KAYNAKLARINA YENİ PENCERE

Alabama Üniversitesi’nden Mustafa Muhibullah’ın liderliğindeki araştırma ekibinin çalışması, kompakt yıldız sistemlerinin davranışlarına ilişkin mevcut bilgileri yeniden değerlendirebilecek önemli bulgular ortaya koydu. Araştırmanın sonuçları 9 Eylül’de Nature Astronomy dergisinde yayımlandı.

ALIŞILMIŞIN DIŞINDA BİR IŞIMA DAVRANIŞI

Kompakt ikili sistemlerde, ömrünü tamamlamış yıldızların geride bıraktığı kara delik, nötron yıldızı veya beyaz cüce gibi yoğun gök cisimleri bulunabiliyor. Bu cisimlerin güçlü kütle çekimi, yörüngelerinde bulunan eş yıldızdan gaz çekmelerine neden oluyor.

Normal şartlarda söz konusu gaz, kompakt cismin çevresinde aşırı derecede ısınarak yüksek enerjili X-ışınları üretmesine yol açıyor. Ancak yeni tespit edilen kaynakların davranışı bu beklentiden farklı.

Bilim insanlarının dikkatini çeken temel özellik, bu sistemlerin çok düşük enerjili X-ışınları üretirken aynı anda güçlü morötesi ışınım yayması oldu.

Bu sıra dışı özellik nedeniyle söz konusu kaynaklar, “aşırı yumuşak X-ışını kaynakları” olarak değerlendiriliyor.

MORÖTESİ IŞIK NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?

Araştırmacılara göre yeni kaynakların yaydığı yoğun morötesi ışık, sistemlerin çevresindeki fiziksel süreçlere ilişkin önemli ipuçları taşıyor.

Ancak bu tür nesnelerin tespit edilmesi kolay değil. Çünkü yıldızlararası gaz ve toz bulutları morötesi ışığı emebiliyor. Özellikle Samanyolu’nun yoğun madde içeren düzleminde bu durum, benzer kaynakların gözlemlenmesini güçleştiriyor.

Bu nedenle araştırmacılar, bugüne kadar Samanyolu içerisinde bu özelliklere sahip kaynakların bulunamamış olmasının, bunların gerçekten var olmadığı anlamına gelmeyebileceğine dikkat çekiyor.

Bilim insanları, evrenin farklı bölgelerinde henüz keşfedilmemiş çok sayıda benzer sistem bulunabileceğini değerlendiriyor.

İKİ BÜYÜK KOZMİK SORUYA YANIT VEREBİLİR

Yeni keşfin önemi yalnızca daha önce görülmemiş bir yıldız sistemi türünün ortaya çıkarılmasıyla sınırlı değil. Araştırmacılar, bu kaynakların evrendeki gazların nasıl iyonlaştığı ve Ia tipi süpernovaların nasıl meydana geldiği konularındaki önemli sorulara da katkı sağlayabileceğini düşünüyor.

Evrendeki gazların iyonlaşmasını yalnızca büyük ve sıcak yıldızların ürettiği ışınımla açıklamak mümkün görünmüyor. Yeni keşfedilen sistemlerin uzaya yaydığı yoğun morötesi ışık, bu kozmik süreçte şimdiye kadar gözden kaçmış bir etken olabilir.

Bu ihtimalin doğrulanması halinde, evrenin kimyasal ve fiziksel gelişiminin anlaşılmasına yönelik modellerde önemli değişiklikler gündeme gelebilir.

SÜPERNOVALARIN SIRRI DA AYDINLANABİLİR

Araştırmanın bir diğer önemli boyutu ise Ia tipi süpernovalar ile ilgili.

Bu tür süpernova patlamaları, evrenin genişleme hızının ve karanlık enerjinin araştırılmasında önemli bir kozmik ölçüm aracı olarak kullanılıyor. Ancak bu patlamaların hangi koşullarda ve tam olarak nasıl tetiklendiğine ilişkin bazı sorular hâlâ yanıt bekliyor.

Yeni kompakt ikili sistemlerin, özellikle beyaz cücelerin patlama öncesindeki evrelerini anlamaya yardımcı olabileceği düşünülüyor.

Araştırmacılar, bu sistemlerin yıldız oluşumu ve madde aktarımı süreçleriyle bağlantısının daha ayrıntılı incelenmesinin, beyaz cücelerin nasıl evrildiğine ve hangi koşullarda süpernova patlamasına dönüştüğüne ilişkin yeni bilgiler sağlayabileceğini belirtiyor.

CHANDRA’DAN EVRENİN GİZLİ YÜZÜNE YENİ İPUCU

NASA’nın Chandra X-Işını Gözlemevi tarafından ortaya çıkarılan bu sıra dışı kaynaklar, evrende henüz keşfedilmeyi bekleyen çok sayıda farklı fiziksel sürecin bulunabileceğini bir kez daha gösterdi.

Zayıf X-ışını ve güçlü morötesi ışınımın aynı sistemde görülmesi, gökbilimciler açısından yeni bir araştırma alanı oluştururken, keşfin önümüzdeki dönemde daha fazla gözlemle doğrulanması ve benzer sistemlerin sayısının belirlenmesi bekleniyor.

Bilim insanları için asıl soru ise şimdi daha da büyüyor: Evrenin farklı bölgelerinde bu gizemli kaynaklardan daha kaç tane bulunuyor ve kozmik geçmişimiz hakkında hangi sırları taşıyorlar?